नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन संशोधन विधेयक: १०औं संशोधन सजिलो भाषामा
Author
Loksewa AI Team
Published
Jul 23, 2026
Reading Time
8 min read
संसदमा नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ मा परिवर्तन गर्ने बहस चलिरहेको छ — यही ऐन आरबीबी लगायत बैंकिङ क्षेत्रका लोकसेवा परीक्षामा पढाइन्छ। के के प्रस्ताव भइरहेको छ, सजिलो भाषामा हेरौं।
छोटो जवाफ
नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB) ऐन, २०५८ लाई पहिलो पटक ल्याइएदेखि यो १०औं पटक संशोधन गरिँदैछ। सरकारले यो संशोधन विधेयक २ जुन २०२६ मा संसदमा दर्ता गर्यो, र प्रतिनिधि सभाको अर्थ समितिले यसमाथि १९-२० जुलाई २०२६ मा सरोकारवालासँग छलफल गर्यो। अर्थ मन्त्रालयका अनुसार, यसको उद्देश्य नेपाल राष्ट्र बैंकलाई थप स्वायत्त, जवाफदेही, र प्रविधि-मैत्री बनाउनु हो।
यो संशोधन अहिले किन भइरहेको छ?
अर्थ मन्त्रालयले सजिलो शब्दमा भनेको छ: राष्ट्र बैंक ऐन अन्तिम पटक साँच्चै अद्यावधिक भएदेखि नेपालको वित्तीय प्रणालीमा धेरै परिवर्तन भइसकेको छ — डिजिटल बैंकिङ फैलिएको छ, नयाँ किसिमका वित्तीय उत्पादनहरू अस्तित्वमा आएका छन्। यो संशोधन चालु आर्थिक वर्षको बजेट वक्तव्य, राष्ट्र बैंकको आफ्नै चौथो रणनीतिक योजना (२०२२-२०२६), र मौद्रिक नीतिमा गरिएका सुधार प्रतिबद्धताहरूसँग पनि जोडिएको छ।
वास्तवमा के के प्रस्ताव गरिएको छ?
१. सञ्चालक समिति पुनर्संरचना। हाल राष्ट्र बैंकको सञ्चालक समितिमा अर्थ सचिव, दुई डेप्युटी गभर्नर, र सरकारद्वारा नियुक्त तीन सञ्चालक हुन्छन्। यो विधेयकले यस संरचनामा पाँच स्वतन्त्र सञ्चालक थप्ने प्रस्ताव गरेको छ।
२. राष्ट्र बैंकलाई औपचारिक रूपमा "म्याक्रोप्रुडेन्सियल रेगुलेटर" परिभाषित। राष्ट्र बैंकलाई सम्पूर्ण वित्तीय प्रणाली हेर्ने, र प्रणालीभरि जोखिम बढ्दै जाँदा समयमै हस्तक्षेप गर्ने स्पष्ट कानूनी जिम्मेवारी मिल्नेछ।
३. डिजिटल बैंक, डिजिटल मुद्रा, र वित्तीय होल्डिङ कम्पनीको कानूनी परिभाषा। हालको ऐनमा यी शब्दहरूको औपचारिक परिभाषा छैन — यो संशोधनले यी शब्दहरूलाई पहिलो पटक वास्तविक कानूनी आधार दिनेछ।
४. राष्ट्र बैंकलाई नयाँ लगानी अधिकार। केन्द्रीय बैंकलाई सहायक संस्थाहरूमा आफ्नो कुल पूँजीको १०% सम्म लगानी गर्ने अधिकार दिइनेछ।
५. नयाँ विशेष जगेडा कोष। सञ्चालक समितिले कुल मौद्रिक दायित्वको २% सम्म को विशेष जगेडा कोष स्थापना गर्न सक्नेछ।
६. गभर्नर अनुसन्धानमा निष्पक्ष प्रक्रिया। गभर्नरको अनुसन्धानका लागि छानबिन समिति गठन भएमा, गभर्नरलाई पहिले आफ्नो सफाइ पेश गर्ने मौका दिनुपर्ने प्रस्ताव गरिएको छ।
सांसदहरूले आफैं थप्न प्रस्ताव गरेका कुराहरू
- गभर्नर, डेप्युटी गभर्नर, र सञ्चालकको कार्यकाल ५ वर्षबाट ४ वर्षमा घटाउने
- बाहिरबाट डेप्युटी गभर्नर पदमा सिफारिस हुनेको लागि उमेर अधिकतम ५० वर्ष तोक्ने
- सञ्चालक समितिमा महिला सहभागिता अनिवार्य गर्ने
- आर्थिक वर्षको पहिलो दिन नै मौद्रिक नीति घोषणा गर्ने
- हरेक तीन महिनामा संसदमा मौद्रिक नीति कार्यान्वयन प्रतिवेदन पेश गर्ने
अहिले यो कहाँ पुगेको छ?
पछिल्लो रिपोर्टिङ अनुसार (२० जुलाई २०२६), यो विधेयक अझै समिति छलफल चरण मै छ — अझै कानून बनिसकेको छैन। अन्तिम स्वीकृत संस्करण आउनुअघि केही प्रस्तावित व्यवस्थाहरू परिवर्तन हुन सक्छन्।
यो तपाईंको लोकसेवा परीक्षाको लागि किन महत्त्वपूर्ण छ?
नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ बैंकिङ क्षेत्रका पाठ्यक्रमहरूमा सिधै परीक्षामा आउने कानूनको रूपमा सूचीबद्ध छ — हामीले यो आफैं आधिकारिक आरबीबी तह ५ र ६ पाठ्यक्रम विवरण मा "Banking Related Laws" अन्तर्गत नामसहित उल्लेखित पाएका थियौं। यही ठ्याक्कै कानूनमा भइरहेको सक्रिय संशोधन GK खण्ड र अन्तर्वार्ता प्रश्न दुवैमा आउन सक्ने विषय हो।
लोकसेवा तयारीको लागि यसको अर्थ के हो?
१. यो १०औं संशोधन हो भन्ने र विधेयक २ जुन २०२६ मा संसदमा दर्ता भएको थाहा राख्नुहोस्। 2. मूल उद्देश्य एक वाक्यमा बुझ्नुहोस्: राष्ट्र बैंकलाई थप स्वायत्त, जवाफदेही, र प्रविधि-तयार बनाउनु। 3. मुख्य संरचनागत परिवर्तन याद राख्नुहोस् — सञ्चालक समितिमा ५ स्वतन्त्र सञ्चालक थप्ने कुरा। 4. यसलाई अझै अन्तिम कानून नमान्नुहोस् — "प्रस्तावित" वा "समीक्षामा रहेको" भनी भन्नुहोस्, "लागू भइसकेको" होइन। 5. यसलाई मौद्रिक नीति र आरबीबी पाठ्यक्रम लेखहरूसँग जोड्नुहोस्। 6. विशेष संख्याहरूको लागि सक्रिय स्मरण प्रयोग गर्नुहोस् — Loksewa AI को Smart Flashcards। 7. कुनै व्यवस्था धेरै प्राविधिक लागेमा Loksewa Guru AI chatbot लाई सोध्नुहोस्। 8. यो विधेयकको प्रगति निरन्तर पछ्याइरहनुहोस् — Loksewa AI को study planner प्रयोग गर्नुहोस्।
अन्तिम कुरा
नेपाल राष्ट्र बैंक ऐनमा हुने संशोधन नेपालको मुख्य बैंकिङ कानून सक्रिय रूपमा पुनर्आकार दिइँदैको एउटा प्रत्यक्ष उदाहरण हो, ठ्याक्कै त्यही समयमा जब तपाईं त्यही कानून परीक्षामा दिने तयारी गर्दै हुनुहुन्छ। सरकारको मूल प्रस्ताव र सांसदहरूले थप्न खोजेका परिवर्तन दुवै बुझ्नाले यो विषय आयो भने तपाईंलाई साँच्चै राम्रो, पूर्ण जवाफ दिन सक्षम बनाउँछ।